प्रकाश रसाइली ‘स्नेही’: संघर्षदेखि सह-महामन्त्रीसम्म

प्रबिर ददेल

विद्यार्थी राजनीतिबाट सुरु भएको यात्रा, लोकतान्त्रिक आन्दोलनको अनुभव, दलित अधिकारको सवाल र नेपाली कांग्रेसको केन्द्रीय नेतृत्वसम्मको निरन्तरता
नेपाली राजनीतिमा नेतृत्वसम्म पुग्ने यात्रा सहज हुँदैन। त्यसका लागि निरन्तर संघर्ष, संगठनप्रतिको प्रतिबद्धता, राजनीतिक धैर्य र जनताका सवालप्रतिको चासो आवश्यक हुन्छ। यही राजनीतिक यात्राका विभिन्न चरण पार गर्दै नेपाली कांग्रेसको केन्द्रीय नेतृत्वसम्म पुग्नुभएका व्यक्तित्व हुनुहुन्छ—प्रकाश रसाइली ‘स्नेही’।
विद्यार्थी राजनीतिबाट सार्वजनिक जीवनमा प्रवेश गर्नुभएका स्नेहीको राजनीतिक यात्रा लोकतान्त्रिक आन्दोलन, सामाजिक न्याय, दलित समुदायको प्रतिनिधित्व, संसदीय अभ्यास र पार्टी संगठनका विभिन्न जिम्मेवारीसँग जोडिएको छ। उहाँको यात्रा एउटा राजनीतिक पद प्राप्तिको घटनामा मात्र सीमित छैन; यसले विद्यार्थी संगठनबाट पार्टीको पदाधिकारी तहसम्म पुग्ने लामो प्रक्रियालाई पनि प्रतिनिधित्व गर्छ।
विद्यार्थी राजनीतिबाट राजनीतिक यात्राको सुरुवात
प्रकाश रसाइली ‘स्नेही’ को राजनीतिक जीवन नेपाल विद्यार्थी संघबाट सुरु भएको हो। विद्यार्थी जीवनमा राजनीति र संगठनप्रति आकर्षित हुनुभएका उहाँले प्रारम्भिक चरणदेखि नै संगठन निर्माण र लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यतासँग सम्बन्धित गतिविधिमा सहभागिता जनाउनुभयो।
विद्यार्थी राजनीति नेपाली कांग्रेसका धेरै नेताहरूका लागि राजनीतिक नेतृत्वको पहिलो पाठशाला रहँदै आएको छ। यही संगठनात्मक अभ्यासबाट स्नेहीले राजनीतिक गतिविधि, कार्यकर्ता परिचालन र नेतृत्वसँग सम्बन्धित अनुभव हासिल गर्नुभयो। विद्यालय तहको संगठनदेखि विद्यार्थी संघको केन्द्रीय तहसम्म विभिन्न जिम्मेवारी सम्हाल्दै उहाँले आफ्नो राजनीतिक पहिचान विस्तार गर्नुभयो।
विद्यार्थी राजनीतिले उहाँलाई पार्टीको विचार, संगठनको महत्त्व र राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको प्रकृति बुझ्ने अवसर प्रदान गर्‍यो। समयसँगै उहाँको सक्रियता विद्यार्थी संगठनमा मात्र सीमित रहेन। नेपाली कांग्रेसको मूलधारको राजनीतिमा सक्रिय हुँदै उहाँले पार्टी संगठनमा आफ्नो भूमिका विस्तार गर्नुभयो।
लोकतान्त्रिक आन्दोलन र संघर्षको अनुभव
प्रकाश रसाइली ‘स्नेही’ को राजनीतिक यात्रामा वि.सं. २०६२/०६३ को जनआन्दोलन महत्त्वपूर्ण अध्यायका रूपमा रहेको छ। लोकतन्त्रको पुनःस्थापनाका लागि भएको आन्दोलनमा उहाँ सक्रिय रूपमा सहभागी हुनुभयो। आन्दोलनका क्रममा गिरफ्तारीमा पर्नुका साथै करिब दुई महिना जेल जीवन बिताउनुभएको सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ।
लोकतान्त्रिक आन्दोलन नेपालको राजनीतिक इतिहासको महत्त्वपूर्ण मोड थियो। त्यस आन्दोलनले नागरिक स्वतन्त्रता, राजनीतिक अधिकार र लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थाको पुनःस्थापनाका लागि व्यापक जनसहभागिता जुटाएको थियो। उक्त आन्दोलनमा सहभागी हुनु स्नेहीको राजनीतिक जीवनको एउटा उल्लेखनीय पक्ष हो।
राजनीतिक आन्दोलनमा सहभागिताले नेताहरूलाई राजनीतिक विचार र व्यवहारबीचको सम्बन्ध बुझ्ने अवसर दिन्छ। स्नेहीको हकमा पनि विद्यार्थी राजनीतिबाट सुरु भएको यात्रा लोकतान्त्रिक आन्दोलन हुँदै पार्टी संगठनमा निरन्तर सक्रिय रहने चरणसम्म अघि बढेको देखिन्छ।
दलित अधिकार र सामाजिक न्यायको सवाल
<span;>प्रकाश रसाइली ‘स्नेही’ को राजनीतिक पहिचानसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण विषय दलित समुदायको अधिकार र प्रतिनिधित्व हो। नेपाली समाजमा जातीय विभेद, छुवाछुत, सामाजिक बहिष्करण र अवसरको असमानता लामो समयदेखि चुनौतीका रूपमा रहँदै आएका छन्। संविधानले समानता र छुवाछुतविरुद्धको अधिकार सुनिश्चित गरे पनि व्यवहारमा ती अधिकारको पूर्ण कार्यान्वयन अझै महत्त्वपूर्ण सवाल बनेको छ।
नेपाल दलित संघको केन्द्रीय महासचिवको जिम्मेवारी सम्हाल्नुभएका स्नेहीले दलित समुदायका मुद्दालाई राजनीतिक संगठनसँग जोड्ने अवसर पाउनुभयो। दलित समुदायको राजनीतिक सहभागिता, नेतृत्वमा प्रतिनिधित्व र सामाजिक समानताका विषय उहाँको राजनीतिक यात्रासँग सम्बन्धित छन्।
लोकतन्त्रको वास्तविक अर्थ निर्वाचनमा सहभागिता र प्रतिनिधि चयनमा मात्र सीमित हुँदैन। समाजका सबै वर्ग, समुदाय र क्षेत्रले समान अवसर प्राप्त गर्नु, सार्वजनिक निकायमा पहुँच हुनु र निर्णय प्रक्रियामा अर्थपूर्ण सहभागिता जनाउन पाउनु पनि लोकतन्त्रका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।
यस दृष्टिले दलित समुदायबाट पार्टीको केन्द्रीय पदाधिकारी तहसम्म पुग्नु प्रतिनिधित्वका हिसाबले महत्त्वपूर्ण छ। तर प्रतिनिधित्वको उपलब्धिलाई सामाजिक परिवर्तनसँग जोड्न नीतिगत पहल, संगठनात्मक प्रतिबद्धता र व्यवहारमा समानताको कार्यान्वयन आवश्यक हुन्छ। यही सन्दर्भमा स्नेहीको आगामी राजनीतिक भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण रहनेछ।
शिक्षा र राजनीतिक चेतना
राजनीतिमा प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्न राजनीतिक अनुभवसँगै अध्ययन, विचार र सामाजिक चेतना पनि आवश्यक हुन्छ। सार्वजनिक विवरणअनुसार स्नेहीले बझाङस्थित सत्यवादी माध्यमिक विद्यालयबाट अध्ययन सुरु गरी उच्च शिक्षाका लागि काठमाडौं पुग्नुभएको थियो। उहाँले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट राजनीतिशास्त्रमा स्नातकोत्तर तहसम्मको अध्ययन गर्नुभएको उल्लेख छ।
राजनीतिशास्त्रको अध्ययनले राज्य व्यवस्था, लोकतन्त्र, राजनीतिक संस्था र सार्वजनिक नीतिसम्बन्धी विषय बुझ्न आधार प्रदान गर्छ। स्नेहीको राजनीतिक यात्रामा विद्यार्थी संगठन, पार्टी नेतृत्व र संसदीय अभ्यासका विभिन्न अनुभव जोडिएका छन्। यी अनुभवलाई जनताको आवश्यकता र सार्वजनिक नीतिसँग जोड्न सक्नु राजनीतिक नेतृत्वको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो।
नेपाली कांग्रेसको संगठनमा निरन्तरता
प्रकाश रसाइली ‘स्नेही’ को राजनीतिक यात्रा विद्यार्थी संगठनबाट सुरु भए पनि उहाँको सक्रियता नेपाली कांग्रेसको पार्टी संगठनमा निरन्तर विस्तार हुँदै गएको छ। पार्टीका विभिन्न तहमा जिम्मेवारी सम्हाल्दै उहाँ केन्द्रीय नेतृत्वसम्म पुग्नुभयो।
पार्टी संगठनमा लामो समय सक्रिय रहनु भनेको कार्यकर्ता, नेतृत्व र संगठनात्मक संरचनासँग निरन्तर सम्पर्कमा रहनु पनि हो। राजनीतिक दलको जीवनमा महाधिवेशन, आन्तरिक निर्वाचन र संगठनात्मक गतिविधिले नेतृत्व चयन गर्ने तथा राजनीतिक दिशाबारे बहस गर्ने अवसर प्रदान गर्छन्।
नेपाली कांग्रेसको १४औँ महाधिवेशनबाट केन्द्रीय सदस्यमा निर्वाचित हुनुभएका स्नेहीले पार्टीको केन्द्रीय तहमा जिम्मेवारी प्राप्त गर्नुभयो। त्यसपछि विशेष महाधिवेशनबाट सहमहामन्त्री चयन हुनुभयो। यसरी विद्यार्थी राजनीतिबाट सुरु भएको उहाँको यात्रा पार्टीको केन्द्रीय पदाधिकारी तहसम्म विस्तार भयो।
कुनै पनि राजनीतिक संगठनमा नेतृत्वको महत्त्व पद प्राप्तिमा मात्र हुँदैन। संगठनका सदस्यहरूबीच समन्वय कायम गर्नु, पार्टीका नीति र विचारलाई जनतासम्म पुर्‍याउनु, नयाँ पुस्तालाई राजनीतिमा सहभागी गराउनु र आन्तरिक लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउनु पनि नेतृत्वका प्रमुख जिम्मेवारी हुन्।
प्रतिनिधिसभा सदस्यका रूपमा संसदीय अनुभव
प्रकाश रसाइली ‘स्नेही’ को राजनीतिक जीवनमा प्रतिनिधिसभा सदस्यको जिम्मेवारी अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। वि.सं. २०७४ सालको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनपछि उहाँ नेपाली कांग्रेसको समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीबाट सांसद निर्वाचित हुनुभयो।
संसदीय अभ्यासले राजनीतिक नेतृत्वलाई जनताका सवाल विधायिकी प्रक्रिया र सार्वजनिक नीतिसँग जोड्ने अवसर दिन्छ। सांसदको जिम्मेवारी कानुन निर्माणमा सहभागी हुनुमा मात्र सीमित हुँदैन; सरकारका कामको निगरानी, जनताका समस्या उठान र सार्वजनिक स्रोतको उत्तरदायी प्रयोग सुनिश्चित गर्न पनि संसद्को महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।
सांसदका रूपमा उहाँले उद्योग तथा वाणिज्य र श्रम तथा उपभोक्ता हित समितिसँग सम्बन्धित जिम्मेवारीमा काम गर्नुभएको सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ। यसले उहाँलाई आर्थिक गतिविधि, श्रम क्षेत्र र उपभोक्ताका हितसँग सम्बन्धित संसदीय प्रक्रियामा सहभागी हुने अवसर प्रदान गरेको थियो।

वि.सं. २०८२ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा उहाँले बझाङ निर्वाचन क्षेत्र नं. १ बाट प्रत्यक्षतर्फ उम्मेदवारी दिनुभयो। निर्वाचनमा उहाँले १६ हजार ३०४ मत प्राप्त गर्नुभयो, तर निर्वाचित हुन सक्नुभएन। निर्वाचन परिणाम लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धाको एउटा पाटो हो। यसले उम्मेदवारले प्राप्त गरेको जनसमर्थनको अवस्था देखाउँछ, जबकि राजनीतिक जीवनको निरन्तरता संगठन, सार्वजनिक भूमिका र जनतासँगको सम्बन्धमा पनि निर्भर रहन्छ।
१५औँ महाधिवेशनबाट सहमहामन्त्रीमा निर्वाचित
प्रकाश रसाइली ‘स्नेही’ को राजनीतिक यात्रामा नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन महत्त्वपूर्ण मोड बनेको छ। महाधिवेशनबाट उहाँ दलित क्लस्टरको सहमहामन्त्री पदमा निर्वाचित हुनुभयो। यसअघि विशेष महाधिवेशनबाट सहमहामन्त्री चयन हुनुभएका उहाँले नियमित महाधिवेशनको निर्वाचनबाट पुनः सोही जिम्मेवारी प्राप्त गर्नुभयो।
सार्वजनिक निर्वाचन परिणामअनुसार उहाँले ४ हजार ८२१ मत प्राप्त गर्नुभयो। यस परिणामले महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूबीच उहाँले प्राप्त गरेको समर्थनलाई देखाउँछ। दलित क्लस्टरबाट सहमहामन्त्री निर्वाचित हुनु उहाँको व्यक्तिगत राजनीतिक यात्राको उपलब्धिसँगै पार्टीको केन्द्रीय नेतृत्वमा समावेशी प्रतिनिधित्वको विषयसँग पनि सम्बन्धित छ।
नेपाली कांग्रेसजस्तो लामो राजनीतिक इतिहास भएको पार्टीमा पदाधिकारीको जिम्मेवारी संगठनात्मक र नीतिगत दुवै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सहमहामन्त्रीका रूपमा पार्टीको विचार, संगठन र समावेशी सहभागितासम्बन्धी विषयमा भूमिका निर्वाह गर्ने अवसरसँगै जिम्मेवारी पनि थपिन्छ।
दलित समुदायको प्रतिनिधित्व गर्ने नेतृत्वले समुदायका सवाललाई पार्टीको नीति तथा कार्यक्रममा समेट्न पहल गर्न सक्छ। तर त्यसको प्रभावकारिता सम्बन्धित विषयमा गरिने पहल, पार्टीको संस्थागत निर्णय र कार्यान्वयनमा निर्भर हुन्छ। त्यसैले स्नेहीको आगामी कार्यकाललाई उहाँले उठाउने मुद्दा र निर्वाह गर्ने भूमिकाका आधारमा मूल्याङ्कन गरिनु उपयुक्त हुन्छ।
नेतृत्वसँगै थपिएका जिम्मेवारी
राजनीतिक जीवनमा पद प्राप्त गर्नु एउटा उपलब्धि हो भने त्यसलाई सार्वजनिक हितमा उपयोग गर्नु अझ महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। प्रकाश रसाइली ‘स्नेही’ ले विद्यार्थी राजनीतिदेखि संसदीय अभ्यास र पार्टीको पदाधिकारी तहसम्म विभिन्न अनुभव हासिल गर्नुभएको छ। अब ती अनुभवलाई संगठन सुदृढीकरण, सामाजिक न्याय र जनताका सवालसँग जोड्नु उहाँका लागि महत्त्वपूर्ण अवसर हो।
दलित समुदायको शिक्षा, रोजगारी, आर्थिक सशक्तीकरण, राजनीतिक सहभागिता र सार्वजनिक सेवामा समान पहुँचजस्ता विषय अझै नीतिगत प्राथमिकताका विषय हुन्। यस्ता सवाललाई पार्टीको घोषणापत्र, नीतिगत छलफल र राज्यका कार्यक्रमसँग जोड्न सकेमा समावेशी प्रतिनिधित्वले ठोस अर्थ प्राप्त गर्न सक्छ।
त्यसैगरी, नेपाली कांग्रेसको संगठनलाई प्रभावकारी बनाउने, युवालाई नेतृत्वमा अवसर दिने, कार्यकर्ताको भूमिकालाई सम्मान गर्ने र पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई बलियो बनाउने काम पनि महत्त्वपूर्ण छन्। राजनीतिक नेतृत्वको प्रभावकारिता पदको औपचारिक अधिकारमा मात्र होइन, सहकार्य गर्ने क्षमता, उत्तरदायित्व र कामको परिणाममा समेत निर्भर हुन्छ।
निष्कर्ष: संघर्षको यात्राबाट उत्तरदायित्वको नेतृत्वसम्म
प्रकाश रसाइली ‘स्नेही’ को राजनीतिक यात्रा विद्यार्थी राजनीतिबाट सुरु भएर लोकतान्त्रिक आन्दोलन, दलित अधिकारको क्षेत्र, संसदीय अभ्यास र नेपाली कांग्रेसको केन्द्रीय नेतृत्वसम्म पुगेको छ। उहाँले विभिन्न राजनीतिक चरणमा संगठनात्मक जिम्मेवारी सम्हाल्दै आफ्नो सार्वजनिक राजनीतिक पहिचान निर्माण गर्नुभएको छ।
प्रतिनिधिसभा सदस्यदेखि पार्टीको केन्द्रीय सदस्य र सहमहामन्त्रीसम्मको यात्राले उहाँको राजनीतिक जीवनका फरक–फरक आयाम देखाउँछ। नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनबाट दलित क्लस्टरको सहमहामन्त्रीमा निर्वाचित हुनु उहाँको यात्राको अर्को महत्त्वपूर्ण अध्याय हो।
संघर्षबाट नेतृत्वसम्म पुग्नु उपलब्धि हो, तर नेतृत्वको वास्तविक अर्थ जनताको विश्वासलाई जिम्मेवारीमा र जिम्मेवारीलाई परिणाममा रूपान्तरण गर्नु हो। सामाजिक न्याय, समानता, समावेशी प्रतिनिधित्व र संगठन निर्माणका क्षेत्रमा उहाँले गर्ने आगामी कामले उहाँको राजनीतिक यात्रालाई थप अर्थपूर्ण बनाउनेछ।
अन्ततः प्रकाश रसाइली ‘स्नेही’ को राजनीतिक यात्रालाई पद र निर्वाचनको परिणाममा मात्र सीमित गरेर हेर्न मिल्दैन। विद्यार्थी संगठनदेखि पार्टीको केन्द्रीय नेतृत्वसम्मको निरन्तरता, लोकतान्त्रिक आन्दोलनको अनुभव र दलित समुदायको प्रतिनिधित्वसँग जोडिएको उहाँको भूमिका नेपाली राजनीतिको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। आगामी दिनमा यी अनुभवलाई जनताको हित, सामाजिक परिवर्तन र लोकतान्त्रिक संस्थाको सुदृढीकरणमा कति प्रभावकारी रूपमा उपयोग गरिन्छ, त्यसैले उहाँको नेतृत्वको योगदानलाई अझ स्पष्ट पार्नेछ।